KORONAVİRÜS (COVID-19 / SARS-COV 2) İLE MÜCADELE KAPSAMINDA TÜRKİYE’DE ALINAN EKONOMİK TEDBİRLER

1. GENEL OLARAK

Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan ve tüm dünyayı etkisi altına alan COVID-19 bir başka deyişle koronavirüs, tüm ülkeleri sağlık alanında olduğu kadar ekonomik alanda da etkilemektedir. Bu doğrultuda ülkemizde de koronavirüsün iş dünyası üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltabilmesi adına birçok tedbir alınmakta ve her geçen gün işbu tedbirlerin geliştirilmesi yoluna gidilmektedir. Ekonomik tedbirlerin ihtiyaca göre geliştirilmesi, değiştirilmesi bu sebeple farklı zamanlarda ilan edilmesi dolayısıyla yazımız kapsamında devlet eli ile şu ana dek alınan ekonomik tedbirlere bütün halinde yer verilerek genel bir çerçeve çizilmeye çalışılmıştır. 

2. MÜCBİR SEBEP KAVRAMI VE KORONAVİRÜS İLE İLİŞKİSİ

Makalenin içeriğine girmeden evvel koronavirüsün mücbir sebep kavramı nezdinde değerlendirilmesinde fayda olduğu kanaatindeyiz. Şöyle ki; mücbir sebep Türk Dil Kurumu sözlüğünde[1] kısaca; herhangi bir kimse tarafından alınacak önlemlere karşı, önüne geçilmesi olanaksız, borcun yerine getirilmesine engel, borçlunun iradesi dışında beklenmedik olaylar olarak tanımlanmaktadır. 

Mücbir sebep kavramı mevzuatlarımızda ise açıkça tanımlanmamış olmakla birlikte doktrinde; faaliyet ve işletme dışında meydana gelen, genel bir davranış normunun veya borcun ihlâline mutlak ve kaçınılmaz bir şekilde yol açan, öngörülmesi ve karşı konulması mümkün olmayan, dışsal ve olağanüstü bir olay şeklinde ifade edilmektedir.[2]

Ayrıca yine Yüksek Mahkeme kararlarında da salgın hastalıkların mücbir sebep hali olduğu açıkça belirtilmiş, makale konumuz olmamasına rağmen işverenler açısından da salgın hastalıklar sebebi ile alınan karantina önlemlerinin iş hukuku kapsamında zorlayıcı neden olduğunun altı çizilmiştir.[3] Dolayısıyla mücbir sebep halinin unsurları olan öngörülemezlik, olağanüstülük, kaçınılmazlık/karşı konulamazlık,  dışsallık unsurlarının tamamı; mücadale halinde olunan koronavirüs salgınında da yaşandığından bu sebeple içinde bulunduğumuz bu salgın hastalığın da mücbir sebep kavramına örnek teşkil ettiğini söylemek kanaatimizce yanlış olmayacaktır.

3. KORONAVİRÜS SEBEBİ İLE ÜLKEMİZDE ALINAN EKONOMİK TEDBİRLER

3.1. VERGİ USUL KANUNU KAPSAMINDA KORONAVİRÜS TEDBİRLERİ

213 Sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 13. maddesinde mücbir sebep hallerine aynen:

“1. Vergi ödevlerinden her hangi birinin yerine getirilmesine engel olacak derecede ağır kaza, ağır hastalık ve tutukluluk;

2. Vergi ödevlerinin yerine getirilmesine engel olacak yangın, yer sarsıntısı ve su basması gibi afetler;

3. Kişinin iradesi dışında vukua gelen mecburi gaybubetler;

4. Sahibinin iradesi dışındaki sebepler dolayısiyle defter ve vesikalarının elinden çıkmış bulunması;

gibi hallerdir.” 

şeklinde yer verilmiş ve mücbir sebep hallerinden herhangi birinin bulunması halinde bu sebepler ortadan kalkıncaya kadar kanundaki sürelerin işlemeyeceği, tarh zamanaşımının işlemeyen süreler kadar uzayacağı ve mücbir sebebin gerçekleştiğinin ispatı halinde vergi cezası kesilmeyeceği açıkça düzenlenmiştir.  

Buradan hareketle 24 Mart 2020’de 31078 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No:518)[4]’de de öncelikle mükelleflerin Vergi Usul Kanunu’nda yer alan mücbir sebep hükümlerinden yararlandırılması  amaçlanmıştır. İşbu tebliğe göre; 

  • Koronavirüs salgınından doğrudan etkilenen ve ana faaliyetleri itibariyle alışveriş merkezleri dahil perakende ticaret, demir çelik ve metal sanayii, otomotiv imalatı ve ticareti ile otomotiv sanayii için parça ve aksesuar imalatı, depolama faaliyetleri dahil lojistik ve ulaşım, sinema ve tiyatro gibi sanatsal hizmetler, tur operatörleri ve seyahat acenteleri dahil konaklama faaliyetleri, lokanta, kıraathane dahil yiyecek ve içecek hizmetleri, tekstil ve konfeksiyon imalatı ve ticareti ile etkinlik ve organizasyon hizmetlerinin yanı sıra sağlık hizmetleri, mobilya imalatı, madencilik ve taş ocakçılığı, bina inşaatı ve özel inşaat faaliyetleri, endüstriyel mutfak imalatı, araç kiralama ile matbaacılık dahil kitap, gazete, dergi ve benzeri basılı ürünlerin yayımcılık faaliyetleri sektörlerinde faaliyette bulunan mükellefler,
  • İçişleri Bakanlığı tarafından alınan tedbirler kapsamında faaliyetleri geçici süre ile durdurulan yüzme havuzu, hamam, kaplıca, spor, oyun ve düğün salonu, berber ve kuaför gibi işyerlerinin bulunduğu sektörlerde faaliyet gösteren mükellefler ve 
  • Çiftçi, terzi, manav, avukat, mali müşavir, mimar, mühendis, eczacı, doktor, dişçi, veteriner, fizyoterapist, yazılımcı, sanatçı gibi mükellefler de dahil olmak üzere bilanço ve işletme hesabı esasına göre defter tutanlar ile serbest meslek kazancı elde eden gelir vergisi mükellefleri de[5]

01.04.2020 ila 30.06.2020 tarihleri boyunca mücbir sebep hükümlerinden yararlanabilecektir. 

Ayrıca Genel Tebliğ’de yukarıda yer verilen tüm mükelleflerin Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında vermeleri gereken muhtasar ve katma değer vergisi beyannamelerinin verilme süresi 27 Temmuz 2020 günü sonuna kadar uzatılmış bununla birlikte söz konusu beyannamelere istinaden tahakkuk eden vergilerin ödeme süreleri de altışar ay uzatılarak ödemelerin Ekim, Kasım ve Aralık aylarının son haftası içerisinde yapılabilmesi sağlanmıştır.

65 yaş ve üstü ile kronik rahatsızlığı bulunanlar için ise haricen bir düzenleme daha yapılmış; getirilen sokağa çıkma yasağı uygulaması çerçevesinde, 65 yaşın üzerinde olması ya da kronik rahatsızlığı bulunması nedeniyle sokağa çıkamayacak olan vergi mükellefleri ile meslek mensupları açısından sokağa çıkma yasağının başladığı tarih ile sona ereceği tarih arasındaki dönemin mücbir sebep hali olarak kabul edilmesi ve bu döneme ilişkin olarak verilmesi gereken beyannameler ile bunlara istinaden tahakkuk eden vergilerin ödeme süresi yasağın kalktığı tarihi takip eden 15’inci günün sonuna kadar uzatılması uygun bulunmuştur. 

3.2. DİJİTAL HİZMET VERGİSİ İLE BAZI KANUNLARDA VE 375 SAYILI KANUN HÜKMÜNDE KARARNAMEDE DEĞİŞİKLİK YAPILMASI HAKKINDA KANUN KAPSAMINDA KORONAVİRÜS TEDBİRLERİ

Bilindiği üzere 7194 Sayılı Kanun[6] uyarınca; otel, motel, tatil köyü, pansiyon, apart otel, misafirhane, kamping, dağ evi, yayla evi gibi konaklama tesislerinde verilen geceleme hizmeti ile bu hizmetle birlikte satılmak suretiyle konaklama tesisi bünyesinde sunulan diğer tüm hizmetler(yeme, içme, aktivite, eğlence hizmetleri ve havuz, spor, termal ve benzeri alanların kullanımı gibi)’in %2 oranında konaklama vergisine tabi olacağı düzenlenmiş ve işbu kanun 07.12.2019 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmıştı. 

Konaklama vergisine ilişkin 7194 Sayılı Kanun ile düzenlenen hükümlerin yürürlülük tarihi ise ilk olarak 01.04.2020 olarak belirlenmiş akabinde 25/3/2020 tarihli ve 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 51. maddesiyle 01.01.2021 olarak değiştirilmiştir.[7] Dolayısıyla koronavirüs tedbirleri kapsamında, konaklama vergisinin alınmasına ilişkin hükümlerin uygulanması ileri bir tarihe ertelenmiştir.  

3.3. 7226 SAYILI BAZI KANUNLARDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR KANUN KAPSAMINDA KORONAVİRÜS TEDBİRLERİ 

Koronavirüs tedbirleri kapsamında bir diğer düzenlememiz olan 7226 Sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun[8] ise 25.03.2020 kabul edilmiş ve her bir düzenlemenin yürürlük tarihi 52. madde kapsamında ayrıca düzenlenmiştir.[9] Bu kanunda genel itibari ile,

3.3.1. 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na eklenen 80. geçici maddesi kapsamında;

2020 yılında, sektör ayrımı yapılmaksızın işverenlere, finansmanı İşsizlik Sigortası Fonu’ndan karşılanacak şekilde ödeyecekleri sigorta priminden mahsup edilerek günlük 2,50 lira, aylık 75 lira asgari ücret desteği sağlanacaktır. 

Prime esas günlük kazanç tutarı, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu hükümleri uyarınca toplu iş sözleşmesine tabi özel sektör işverenlerine ait işyerleri için 256 lira esas olarak alınacak yine bu madde kapsamında destekten yararlanılacak ayda/dönemde, 2019 yılı ocak ila kasım ayları/döneminde aylık prim ve hizmet belgesi veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesi ile uzun vadeli sigorta kollarından en az sigortalı bildirimi yapılan aydaki/dönemdeki sigortalı sayısının altında bildirimde bulunulması halinde bu madde hükümleri uygulanmayacaktır.

Ayrıca işverenlerin çalıştırdıkları sigortalılarla ilgili 2020 yılı ocak ila aralık aylarına/dönemine ait aylık prim ve hizmet belgelerini veya muhtasar ve prim hizmet beyannamelerini yasal süresi içinde vermediğinin, sigorta primlerini yasal süresinde ödemediğinin, denetim ve kontrolle görevli memurlarca yapılan soruşturma ve incelemelerde çalıştırdığı kişileri sigortalı olarak bildirmediğinin veya bildirilen sigortalının fiilen çalışmadığınin tespit edilmesi, kuruma prim, idari para cezası ve bunlara ilişkin gecikme cezası ve gecikme zammı borcu bulunması hallerinde asgari ücret desteği sağlanmayacak. Ancak kuruma olan prim, idari para cezası ve bunlara ilişkin gecikme cezası, gecikme zammı borçlarını tecil ve taksitlendiren işverenler, bu tecil ve taksitlendirme devam ettiği sürece asgari ücret desteğinden yararlandırılacaktır.

Sigortalı ve işveren hisselerine ait sigorta primlerinin devlet tarafından karşılandığı durumlarda işverenin ödeyeceği sigorta priminin İşsizlik Sigortası Fonu’nca karşılanacak tutardan az olması halinde sadece sigorta prim borcu kadar mahsup işlemi yapılacaktır.

3.3.2. 4447 Sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’na eklenen geçici 23. maddesi kapsamında;  

30 Haziran 2020’ye kadar geçerli olmak üzere, yeni tip koronavirüs (Kovid-19) kaynaklı zorlayıcı sebep gerekçesiyle yapılan kısa çalışma başvuruları için, işçinin kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilmesi için öngörülen hizmet akdinin feshi hariç işsizlik sigortası hak etme koşullarını yerine getirmesi hükmü, kısa çalışma başlama tarihinden önceki son 60 gün hizmet akdine tabi olanlardan son üç yıl içinde 450 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödenmiş olması şeklinde uygulanacaktır. Bu koşulu taşımayanlar, kısa çalışma süresini geçmemek üzere son işsizlik ödeneği hak sahipliğinden kalan süre kadar kısa çalışma ödeneğinden yararlanmaya devam edecektir. 

Ancak kısa çalışma uygulamasından yararlanabilmek için işyerinde kısa çalışma uygulanan dönemde, işveren tarafından işçi çıkarılmaması gerekecektir. Bununla birlikte başvurular ise başvuru tarihinden itibaren 60 gün içinde sonuçlandırılacaktır. [10]

3.3.3. 5834 Sayılı Karşılıksız Çek ve Protestolu Senetler ile Kredi ve Kredi Kartları Borçlarına İlişkin Kayıtların Dikkate Alınmaması Hakkında Kanun’a eklenen geçici 2. madde kapsamında; 

Anapara ve/veya taksit ödeme tarihi 24 Mart 2020’den önce olup da kullandığı nakdi ve gayrinakdi kredilerinin anapara, faiz ve/veya ferilerine ilişkin ödemelerini aksatan gerçek ve tüzel kişilerin, ticari faaliyette bulunan ve bulunmayan gerçek kişilerin ve kredi müşterilerinin karşılıksız çıkan çek, protesto edilmiş senet, kredi kartı ve diğer kredi borçlarına ilişkin Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi nezdinde tutulan kayıtları, söz konusu borçların ödenmesi geciken kısmının 31 Aralık 2020’ye kadar tamamının ödenmesi veya yeniden yapılandırılması halinde, bu kişilerle yapılan finansal işlemlerde, kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlar tarafından dikkate alınmayacaktır.

Kredi kuruluşları ve finansal kuruluşların mevcut kredileri yeniden yapılandırması veya yeni kredi kullandırması, bu kuruluşlara hukuki ve cazai sorumluluk doğurmayacaktır.

3.3.4. 4857 Sayılı Kanun’un 64. Maddesindeki değişiklik kapsamında;

İşçilerin ücret kaybının ve işletmelerin işgücü kaybının en aza indirilmesi ile işletmelerin değişen şartlara ve olağanüstü durumlara uyum yeteneğinin artırılması amacıyla, telafi çalışması süresi iki aydan dört aya çıkarılacak. Bununla birlikte Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırmaya yetkili olacaktır.

3.3.5. Kanun’un geçici 2. maddesi kapsamında;

1/3/2020 tarihinden 30/6/2020 tarihine kadar işleyecek işyeri kira bedelinin ödenememesi,  kira sözleşmesinin feshi ve tahliye sebebi oluşturmayacaktır. 

3.4. EKONOMİK İSTİKRAR KALKANI PAKETİ

18.03.2020 tarihinde açıklanan Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi’nde de yukarıda yer verdiğimiz düzenlemelere ek birtakım ekonomik tedbirlere yer verilmiştir.[11] Şöyle ki;

  • Koronavirüs etkisiyle nisan mayıs ve haziran aylarında temerrüte düşen firmaların kredi siciline “mücbir sebep” notu düşülecektir.
  • İlgili tedbirlerden etkilendiği için nakit akışı bozulan firmaların bankalara olan kredi anapara ve faiz ödemeleri asgari 3 ay ötelenecek ve gerektiği takdirde bunlara ilave finansman desteği sağlanacaktır. 
  • Kredi Garanti Fonu’na sağlanan destek 25 milyar liradan 50 milyar liraya çıkartılacak. Bu gelişmelerden olumsuz etkilendiği için likitide ihtiyacı oluşan ve teminat açığı bulunan firmalar ile KOBİ’lere verilecektir. 
  • İhracattaki geçici yavaşlama sürecinde kapasite kullanım oranlarının korunması amacıyla ihracatçıya stok finansman desteği verilecektir. 

Tüm bunlarla birlikte koronavirüs sebebi ile getirilen destek paketleri kapsamında bankalar tarafından da nakit akışlarında yaşanabilecek bozulmaya karşı; taksit, faiz ve anapara ödemelerinin ötelenmesi, kredi yapılandırması ve ilave limit tanınması gibi çeşitli imkânlar sunulmuştur. Söz konusu imkânlar bankadan bankaya değişmektedir. Bankaların destekleri ile ilgili detaylı bilgiye İstanbul Sanayi Odası’nın http://www.iso.org.tr/haberler/diger-haberler/koronavirus-kapsaminda-bankalarin-acikladigi-destek-paketleri/ adresinden ulaşılabilmektedir. 

Saygılarımızla,

Av. Nil ONUR


[1]Bkz. https://sozluk.gov.tr/

[2] Eren, F.: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Ankara 2017, s. 582

[3] Emsal olarak bkz. T.C. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E. 2017/11-90 K. 2018/1259 T. 27.6.2018 (http://www.kazanci.com)

[4] Detaylı bilgi için bkz. [4] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200324M1-4.htm

[5] Mükellef gruplarının detaylı sınıflandırılması için bkz. https://www.gib.gov.tr/koronavirus-salginindan-etkilenmeleri-nedeniyle-beyanlari-uzatilarak-odemeleri-ertelenen-mukellefler

[6] Detaylı bilgi için bkz. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/12/20191207-1.htm

[7]   Detaylı bilgi için bkz. https://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/haberler/notlar/haberAciklayiciBilgiNotu27032020_1.pdf

[8] Detaylı bilgi için bkz. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200326M1-1.htm

[9] “MADDE 52 – (1) Bu Kanunun;

a) 2 nci, 15 inci ve 29 uncu maddeleri 1/1/2020 tarihinden itibaren uygulanmak üzere yayımı tarihinde,

b) 16 ncı ve 17 nci maddeleri 31/12/2019 tarihinden itibaren uygulanmak üzere yayımı tarihinde,

c) 33 üncü ve 34 üncü maddeleri 1/1/2021 tarihinde,

ç) 41 inci maddesi 29/2/2020 tarihinden itibaren uygulanmak üzere yayımı tarihinde,

d) 44 üncü ve 45 inci maddeleri yayımı tarihini takip eden ayın başında,

e) 47 nci maddesi 2020 yılı Nisan ayı ödeme döneminden itibaren uygulanmak üzere yayımı tarihinde,

f) Diğer maddeleri yayımı tarihinde,

yürürlüğe girer.”

[10] Başvurular ile ilgili daha detaylı bilgi için bkz. https://www.iskur.gov.tr/isveren/kisa-calisma-odenegi

[11] Tüm liste için bkz. https://www.ito.org.tr/tr/duyurular/detay/ekonomik-istikrar-kalkani-paketi